Een kolchoz. Voor wie in de westerse wereld opgroeide vooral een woord uit de schoolboeken. Eentje uit het rijtje goelag, zuiveringen en andere begrippen waarmee de wereld van Stalin werd uitgelegd. Op de beduimelde bladzijden die een tiener voor zich heeft, zijn zulke woorden veel minder zwaar dan wanneer ze je familiegeschiedenis bepalen. Mihail An werd geboren op een kolchoz, een collectieve boerderij buiten Tasjkent. Zijn Koreaanse ouders waren door Stalin naar Oezbekistan gedeporteerd. Hun zoon zou er uitgroeien tot een van de bekendste voetballers van het land.
An werd ook een voetballer wiens loopbaan in de kiem werd gesmoord. Op slechts 27-jarige leeftijd kwam hij om bij de vliegtuigbotsing boven Dnjeprodzerzjinsk op 11 augustus 1979. Een ramp waarbij hij samen met zijn ploeggenoten van Pachtakor Tasjkent omkwam, onderweg naar een wedstrijd tegen Dynamo Minsk. Een tragedie bovendien waaraan het Sovjetbewind weinig ruchtbaarheid probeerde te geven
An had zijn eerste wedstrijden dichter bij huis gespeeld dan de 3000 kilomer verderopliggende hoofdstad van Belarus. Bij Sverdlovets, de voetbalclub van de kolchoz waar hij opgroeide. Zijn ouders behoorden tot de Koreaanse gemeenschap die Stalin in 1937 uit het Russische Verre Oosten naar Centraal-Azië liet deporteren. De Sovjetdespoot was bang dat ze Japan bij een eventuele invasie zouden gaan helpen. Gezinnen werden daarom per trein naar Kazachstan en Oezbekistan gebracht, waar ze een nieuw bestaan moesten opbouwen.
Aanvoerder en international van de Sovjet-Unie
Sverdlov was voor Sovjetbegrippen een welvarend landbouwbedrijf. Er was in ieder geval geld voor onderwijs, cultuur en een eigen voetbalclub. Bij Sverdlovets leerde Mihail dan ook voetballen. In zijn dertien jaar oudere broer Dmitry had hij daarnaast een voorbeeld. Die speelde voor het grote Pachtakor Tasjkent en later voor Politotdel, eveneens een club van een collectieve boerderij, maar wel eentje die in de landelijke Sovjetcompetitie uitkwam. Mihail volgde hem naar Politotdel, waar hij in de jeugdelftallen terecht kwam.
Voor de jongste van beide broers lag er echter een grotere loopbaan in het verschiet. Waar Dmitry slechts een handvol wedstrijden speelde voor Pachtakor, de trots van Oezbekistan, zou het voor Mihail een gelukkig huwelijk worden. Van 1971 tot zijn dood speelde hij voor de club die de bijnaam ‘de katoenplukkers’ had. Hij werd aanvoerder en zou in 1978 zelfs twee interlands voor de Sovjet-Unie spelen.
Vladimir Fjodorov
Ondertussen zag An de hele Sovjet-Unie. Want voor Pachtakor hoorde vliegen bij het bestaan. Tasjkent lag duizenden kilometers van Moskou, Leningrad en Minsk. In het rampjaar 1979 was Pachtakor de enige vertegenwoordiger van de Oezbeekse Sovjetrepubliek in de hoogste klasse. Alleen al meedoen was een prestatie voor de in 1956 opgerichte club. Kampioenschappen waren voor de Centraal-Aziatische republieken niet weggelegd. Van de 54 voltooide kampioenschappen tussen 1936 en 1991 werden er vijftig gewonnen door clubs uit het huidige Rusland en Oekraïne. Dinamo Tbilisi won tweemaal, Ararat Jerevan en Dinamo Minsk ieder eenmaal. Pachtakor was nooit hoger geëindigd dan de zesde plaats in 1962.
In 1979 kon die prestatie weleens geëvenaard worden. Naast An had de club met de nog jonge Vladimir Fjodorov een enorm talent in huis. De aanvaller stond al op achttien interlands toen hij in het vliegtuig plaatsnam. Opvallend zijn de tegenstrijdige gegevens over zijn leeftijd: of hij 23 of 24 jaar is geworden, is niet met zekerheid vast te stellen. Zelfs Pachtakor geeft twee verschillende geboortejaren.
Daarnaast was de club aan een mooi rijtje overwinningen bezig. De 3–1-overwinning in eigen huis op Zorja Vorosjilovgrad op 8 augustus was de vierde op rij, waardoor de club naar de achtste plaats in de competitie klom. Drie dagen later begon de reis naar Minsk, waar op 13 augustus tegen Dynamo moest worden gespeeld.
An liep in die laatste thuiswedstrijd een knieblessure op. Het duel in Minsk zou hij daardoor moeten missen. Zijn ploeggenoten zouden zonder hem vertrekken, met de reguliere Aeroflotvlucht via Goerjev en Donetsk.
Op de ochtend van 11 augustus ging An toch naar de luchthaven. Dit keer om zijn ploeggenoten succes te wensen. Dat weten we dankzij zijn schoonzus Elza, die op dat moment bij hem logeerde. Zijn zwangere vrouw Klara was namelijk met hun zoontje vertrokken om de hitte van Tasjkent te ontvluchten en had haar gevraagd thuis een handje te helpen. Elza herinnerde zich een paar decennia later hoe de technisch begaafde middenvelder zijn sportkleding verruilde voor een net pak. Bij de lift bleek hij zijn horloge te zijn vergeten en kwam hij nog even terug. ‘Ik breng de jongens weg en kom terug’, zei hij volgens haar. Daarna zouden ze samen thee drinken.
Maar An kwam niet terug voor de thee. Van de vrouw van ploeggenoot Vladimir Fjodorov hoorde Elza dat hij alsnog was meegevlogen. Waarom hij zich bedacht, is niet met zekerheid te zeggen. Volgens latere verhalen haalden zijn ploeggenoten hem over om als steun mee te gaan. An was tenslotte de aanvoerder.
Overigens reisde niet iedereen van het team mee. De lichtgeblesseerde doelman Aleksandr Janovski was bijvoorbeeld een dag eerder met het reserveteam vertrokken, dat tegen het tweede elftal van Dynamo Minsk zou spelen. Anatoli Mogilny miste de vlucht. Toeljagan Isakov ontbrak door een ernstige blessure. Trainer Oleh Bazylevych zat ook niet op vlucht SU 7880. Hij was eerder vertrokken om zijn vrouw en zoon in Sotsji te bezoeken.
Rond 13.00 uur steeg de Tupolev op uit Donetsk, voor het laatste deel van de reis naar Minsk. Aan boord zaten 77 passagiers en zeven bemanningsleden. Onder hen veertien spelers van Pachtakor, de assistent-trainer, clubarts Vladimir Tsjoemakov en het manusje-van-alles.
Boven Oekraïne kreeg de piloot vanuit de verkeerstoren te horen dat hij naar 8400 meter moest klimmen. Op die hoogte vloog al een ander vliegtuig dat onderweg was van Voronezj naar Chişinău. De bemanning van dat toestel had al drie keer een verzoek ingediend bij de verkeersleiding om hoger te mogen vliegen, maar dat was tot dan toe telkens geweigerd.
Uiteindelijk gingen bij de verkeersleiding in Charkiv de alarmbellen af. Het vliegtuig met de selectie van Pachtakor kreeg de opdracht nog 600 meter te stijgen. Alleen andere radioberichten overstemden die opdracht. Ook werd een antwoord van een ander toestel opgevat als bevestiging dat de bemanning de opdracht had begrepen. Doordat beide piloten elkaar door een dik wolkendek niet konden zien en de verkeersleiders bovendien niet controleerden of het vliegtuig daadwerkelijk klom, was er een ramp in de maak.
Omstreeks 13.35 uur botsten de vliegtuigen bij Dnjeprodzerzjinsk, het huidige Kamjanske in Oost-Oekraïne, op elkaar. Nog geen halfuur na het vertrek uit Donetsk. Alle 178 inzittenden van de twee vliegtuigen kwamen om.
De rol van Leonid Brezjnev
In de jaren na de ramp raakte de naam van Sovjetleider Leonid Brezjnev aan de ramp verbonden. Zijn vlucht naar de Krim zou voor afgesloten routes en extra drukte in het luchtruim hebben gezorgd. Onderzoeker Valentin Doedin sprak dit later tegen. Volgens hem was Brezjnev twee dagen eerder door het gebied gevlogen. De reconstructie van de ramp wees op fouten bij de verkeersleiding, verkeerde berekeningen en misverstanden in het radioverkeer.
In Tasjkent kwam het nieuws via geruchten en buitenlandse radiozenders binnen. Vooral omdat de eigen staatsmedia aanvankelijk zwegen over de ramp. Het enige aanknopingspunt was dat op de Sovjetradio werd gemeld dat de wedstrijd tegen Dynamo Minsk niet was doorgegaan en veel later zou worden gespeeld. Wie wilde weten wat er met Pachtakor was gebeurd, moest het hebben van berichten die buiten de Sovjet-Unie werden uitgezonden en vervolgens werden doorverteld.
De plaatselijke tamtam werkte echter uitstekend. Al snel verzamelden duizenden mensen zich bij het stadion. Sommigen bleven er zelfs slapen. Allemaal wachtend op bevestiging van geruchten en antwoorden op prangende vragen.
Pas enkele dagen na de ramp volgde officiële bevestiging vanuit de autoriteiten. Op 15 augustus kon persbureau AP een woordvoerster van de Sovjetluchtvaartdienst citeren. Zij bevestigde dat Pachtakor aan boord had gezeten, maar gaf geen slachtofferaantal of uitleg over de oorzaak.
Die onwetendheid, de starheid waarmee de autoriteiten met de ramp omgingen en de officiële afhandeling maakten het verdriet voor sommige nabestaanden alleen maar bitterder. Alla Tazetdinova, de weduwe van de assistent-trainer, vertelde later dat de dood van haar man op de overlijdensakte was omschreven als een ongeval buiten de beroepsuitoefening. Terwijl hij met zijn ploeg onderweg was naar een competitiewedstrijd. Voor de families deed die formulering dan ook geen recht aan de omstandigheden waarin hun mannen waren gestorven.
Vijftien jaar cel
Negen maanden na de ramp werden twee luchtverkeersleiders, luidend naar de namen Nikolaj Zjoekovski en Vladimir Soemskoj, ieder tot vijftien jaar gevangenisstraf veroordeeld. Daarmee had het Sovjetbewind de schuldigen aangewezen. Alleen voor sommige nabestaanden bleven er vragen over de omstandigheden waarin hun mannen waren omgekomen en de manier waarop de autoriteiten de ramp hadden afgehandeld. Maar achter de deuren die het Sovjetbewind gesloten hield, bleven voor de nabestaanden de antwoorden liggen.
Tijd om te rouwen hadden de overgebleven teamgenoten en trainer niet. Pachtakor werd met reserves en spelers van andere clubs opnieuw samengesteld. Nog binnen twee weken stond er een nieuw elftal op het veld. Op 23 augustus, twaalf dagen na de ramp, verloor Pachtakor met 3–1 bij Ararat Jerevan.
De voetbalbond garandeerde daarnaast dat de club drie seizoenen verzekerd was van een plek op het hoogste niveau. Een bescherming die nog van pas kwam ook, toen Pachtakor in 1981 als laatste eindigde. Een jaar later waren de katoenplukkers alweer zesde, een evenaring van hun beste klassering ooit.
In de decennia daarna bleef er behoefte aan antwoorden bestaan. Sommige nabestaanden bezochten de rampplek en zochten via journalisten en televisiemakers naar meer informatie. Een officiële verklaring was er: fouten van de luchtverkeersleiding. Maar volgens Eurasianet had Alla Tazetdinova nog in 2018 geen toegang tot de overheidsdocumenten waarmee ze die uitleg zelf kon controleren.
Op 11 augustus 2013 onthulde Dmitry An, de zoon van Mihail, een nieuw monument voor de omgekomen ploeg op de Botkinbegraafplaats in Tasjkent. Familieleden en voetbalbestuurders woonden de plechtigheid bij. Precies 34 jaar eerder was zijn vader naar de luchthaven vertrokken om zijn ploeggenoten uit te zwaaien.