Het is een roerige sportweek in een tijd die we de bombastische sportzomer noemen. De Boston Celtics kunnen vrijdag voor de 18e keer NBA-kampioen worden, woensdag overleed basketballegende Jerry West en zondag begint voor het Nederlands elftal het Europees kampioenschap voetbal. Zo op het oog een paar trivialiteiten, maar ook een mix van gebeurtenissen die allemaal samenkomen bij de NBA-finale van 1969, waar Boston, West en Nederland elkaar ontmoeten.
In mijn eerste jaren op de middelbare school had ik schriften en multomappen waarop prominent de NBA stond. Spullen die ik had gevonden op de schoolcampus van de V&D. Vooral de kaft van de ringband fascineerde me in die tijd enorm. Daarop stond de plattegrond van de Verenigde Staten met alle clubs die in de competitie speelden. Urenlang staarde ik naar de logo’s van de Miami Heat, Chicago Bulls en Denver Nuggets. Misschien had ik vaker de inhoud van de map moeten bestuderen, want mijn rapportcijfers waren een bron van stille schaamte.
In de decennia die volgden verloor ik de NBA uit het oog, tot ik vorig jaar bij het begin van de play-offs aanmeerde in Boston. De thuisclub van de stad, de Celtics, was net begonnen aan de serie tegen de Atlanta Hawks. Boston werd de club die we gingen volgen tijdens onze reis door de Verenigde Staten. Terwijl we in onze hotelkamer bijkwamen van een dag slenteren door New York, Newport of een ander plaats in het noordoosten van het land, zetten we de televisie aan. Iedere avond vielen we in slaap terwijl we keken naar het NBA-geweld op de immense schermen. Want wanneer Boston niet speelde, was er altijd wel een andere wedstrijd die ons kon bekoren. Zolang het balletje maar door het netje ging.
Butch van Breda Kolff
Dit wakkerde mijn liefde voor de basketbalcompetitie weer aan. Wanneer ik ergens enthousiast over word, duurt het niet lang voordat ik op zoek ga naar de Nederlandse connecties. De spelers die minuten hebben gemaakt in de NBA zijn bekend, maar ik zocht naar andere verbanden en vond ze. Zelfs één met het Nederlands elftal.
Ik stuitte namelijk op de naam , coach van de Los Angeles Lakers tijdens de NBA Finals van 1968 en 1969. De naam Van Breda Kolff heeft een typisch Nederlandse klank, maar je komt hem niet vaak tegen. Toch kwam de familienaam mij bekend voor. Waar kende ik die achternaam ook alweer van?
Sofia, Bulgarije – 25 maart 2017. Een jongen van 17 jaar en zeven maanden begint in de basis van het Nederlands elftal. Als je op zo’n leeftijd je debuut maakt, worden cijfers uitgeplozen en lijstjes gemaakt. Matthijs de Ligt kreeg de eretitel van jongste debutant sinds de Tweede Wereldoorlog toegewezen. 116 jaar eerder had de jongste debutant ooit zijn eerste wedstrijd voor Oranje gespeeld; Jan van Breda Kolff, de vader van Butch. 17 jaar en 74 dagen was de speler van het Haagse HVV toen hij op 2 april 1911 zijn opwachting maakte tegen België. Hij werd in die met 3-1 gewonnen wedstrijd ook meteen de jongste doelpuntenmaker ooit.
Zoon Butch werd 11 jaar later geboren in de staat New Jersey, waar bij de burgerlijke stand aldaar ingeschreven werd met de voornaam Willem. In het gezin kreeg hij echter de bijnaam ‘Broer’ wat ook zijn Amerikaanse vrienden ten gehore kwam. Ze verengelsten de de term en het werd Butch.
Dat de familie Van Breda Kolff in 1922 in Amerika woonde, was werkgerelateerd. De oud-voetballer werd voor een tijdelijke detachering door de Rotterdamse Bank naar New York gestuurd. Het leven beviel hem en zijn vrouw wel in de States en ze besloten zich er te vestigen.
New York Knickerbockers
Na een onbezorgde jeugd in het plaatsje Montclair (New Jersey) ging zoon Butch in 1942 naar de befaamde Princeton Universiteit. Zijn studentenjaren aldaar werden bruut onderbroken door de Tweede Wereldoorlog. Hij moest het leger in, maar over die dienstjaren op het continent waar zijn ouders opgroeiden, is weinig bekend.
De vermaarde levenswandel van Van Breda Kolff begint pas serieuze vormen aan het einde van zijn universiteitsjaren. Hij blonk uit in de sport waar zijn vader in Nederland groot mee was geworden: voetbal. Met zijn lengte van 1,91 meter was hij ook uitermate geschikt voor die oer-Amerikaanse sport voor lange mannen. Hij stond dan ook op een tweesprong, kiezen voor het spel waar zijn vader twee keer kampioen van Nederland mee was geworden, of wellicht een professionele loopbaan in het basketbal.
Hij maakte de juiste keuze, toen hij in 1946 van de universiteit kwam, begon het allereerste NBA-seizoen. Van Breda Kolff kreeg een contract bij de New York Knickerbockers, tegenwoordig afgekort als Knicks. (Ik zal later nog eens teruggekomen op de Nederlandse connectie van de Knickerbockers).
Butch van Breda Kolff als speler van de New York Knickerbockers
Het professionele basketballeven van Van Breda Kolff was geen groot succes. Tot 1950 was hij actief als speler voor The Knickerbockers, waarna hij zich ging richten op het coachen van teams. In eerste instantie deed hij dat in het college basketball. Daar vestigde hij binnen een paar jaar zijn naam. Vooral met Princeton boekte hij aanzienlijke resultaten. De goede prestaties van Van Breda Kolff zagen ook de bobo’s in de NBA, waaronder Jack Kent Cooke, de kleurrijke eigenaar van de Los Angeles Lakers.
In 1967 maakte Van Breda Kolff de overstap naar de NBA-franchise. Dat het zo lang duurde, had wellicht te maken met zijn karakter. Als coach had hij de reputatie van driftkikker. The New York Times omschreef hem ooit als een ‘geanimeerde, non-stop gebarende, stoelschoppende, langs de zijlijn lopende, scheldwoorden spuwende coach’’. Al was de zin daarop wel positief: ‘Maar zijn teams waren goed getraind en legden de nadruk op teamwork, een geduldige aanval en een harde verdediging.’
In Los Angeles haalde hij in zijn eerste seizoen meteen de NBA-finale, die hij verloor van de Boston Celtics (2-4). In het daaropvolgende seizoen kreeg hij de kans op revanche. Opnieuw was Boston de tegenstander in de titelstrijd, maar dit keer maakte ook basketballegende Wilt Chamberlain deel uit van Van Breda Kolff zijn team. De speler die in de drie seizoenen daarvoor was uitgeroepen tot meest waardevolle speler van de NBA.
LA Lakers in het seizoen 1968/1969
Van Breda Kolff kon vanaf juni 1968 beschikken over de beste basketballer van dat moment. Daar werd hij ook naar betaald. Eigenaar Cooke, bood Chamberlain namelijk een buitengewoon lucratief contract aan. The Big Dipper kreeg jaarlijks 250.000 dollar bijgeschreven op zijn rekening. Ter vergelijking: Jerry West, de basketballegende die afgelopen woensdag overleed, was het seizoen ervoor de best betaalde speler van de Lakers met een salaris van een ton per jaar. Daar moesten nog belastingen van afgetrokken worden.
Chamberlains eerste seizoen in Los Angeles was geen doorslaand groot succes. Dat kwam vooral door zijn verstandhouding met Van Breda Kolff. De 2,16 meter lange reus uit Philadelphia en de zoon van twee voormalige polderbewoners botsten regelmatig.
De eigenzinnige coach uitte zijn onvrede over Chamberlains vermeende egoïsme, het disrespect van de superster naar hem toe, zijn laksheid tijdens trainingen en zijn focus op persoonlijke statistieken. De center omschreef op zijn beurt Van Breda Kolff als ‘de domste en slechtste coach ooit’. Soms liepen de gemoederen zo hoog op dat beide kemphanen op de training uit elkaar moesten worden gehouden.
NBA-logo en Wilt Chamberlain
Halverwege het seizoen 1968/1969 werd Chamberlain zelfs naar de bank gestuurd. Dat was een enorme mentale klap voor de 32-jarige basketballer die altijd verzekerd was van veel speeltijd. Hij beleefde een van de zwartste bladzijden uit zijn loopbaan toen hij in twee wedstrijden slechts tot twee en zes punten kwam. Ondanks deze tumultueuze periode bleef Chamberlain volharden en eindigde hij het seizoen met prima gemiddelden van 20,5 punten en 21,1 rebounds per wedstrijd.
Ondertussen zag eigenaar Cooke dat de kaartverkoop enorm steeg. Elf procent meer mensen zaten er op de tribune ten opzichte van het seizoen daarvoor. Allemaal mensen die de ster wilden zien spelen. Chamberlain in bij de Lakers in 1969 was als Messi bij het huidige Inter Miami.
Ondanks de problemen tussen coach en speler haalden de Lakers gemakkelijk de NBA-finale. Daarin ging het gelijk op tegen Boston. Vooral Jerry West liet zich namens de westkustploeg gelden. De man wiens silhouet later dat jaar het logo van de basketbalcompetitie zou worden, groeide uit tot de belangrijkste speler van de finalewedstrijden. Het was dan ook de enige keer dat een speler van de verliezende partij de NBA Finals Most Valuable Player Award ontving.
De Lakers gingen echter onderuit in de allesbeslissende zevende wedstrijd, iets wat in Californië niet werd verwacht. De ploeg had immers het thuisvoordeel en superster Chamberlain in de gelederen. Om de dadendrang kracht bij te zetten werden duizenden ballonnen voor de wedstrijd opgeblazen. Ze waren bedrukt met de tekst ‘World Champion Lakers’. Ze lagen in een net dat aan het dak was bevestigd, zodat ze na de laatste zoemer konden worden losgelaten.
‘Wilt, het gaat prima zonder jou’
Er was zelfs al een heel feestprogramma bekendgemaakt, inclusief de nummers die de fanfare na afloop zou spelen en de volgorde van de interviews met de winnende spelers. Dit draaiboek bereikte ook de kleedkamer van Boston, waar sterspeler en tevens coach Bill Russell aan zijn laatste wedstrijd bezig was. Hij kon die avond voor de elfde keer NBA-kampioen worden en zette die missie kracht bij door te zeggen: ‘Die ballonnen blijven daarboven.’
Boston nam dan ook daadkrachtig de leiding en stond eigenlijk de hele wedstrijd voor. Bij een stand van 103-94 moest Chamberlain ook nog eens naar de kant door een lichte blessure.
Zijn vervanger Mel Counts bleek echter het op zijn heupen te hebben. Twee minuten voor tijd stond het mede door Counts 103-102, toen de lichtgeblesseerde sterspeler zich bij Van Breda Kolff meldde met de mededeling dat hij weer kon spelen.
Maar de excentrieke coach wilde Chamberlain niet meer inzetten en riep naar hem: ‘’Ga maar weer lekker zitten, het gaat prima zonder jou.’’ Uiteindelijk zou deze opmerking het begin van het einde betekenen voor Van Breda Kolff.
Butch van Breda Kolf met de LA Lakers-sterren naast zich op de bank. Van links naar rechts: Elgin Baylor, Wilt Chamberlain and Jerry West
De Lakers verloren de wedstrijd met 108-106 en alle negativiteit die dat jaar tussen beide heethoofden speelde, kwamen in de dagen daarna weer naar boven. De ‘wat als’-vraag over het inbrengen van Chamberlain in de slotminuten werd minutieus uitgeplozen. Alle weggestopte conflicten kwamen weer aan de oppervlakte. Van Breda Kolff wist dat hij deze wedstrijd niet kon winnen en diende zijn ontslag in.
Drie jaar later won Chamberlain, op zijn oude dag, alsnog de titel met de Lakers. Op dat moment zat Van Breda Kolff zonder club. Na zijn redelijk succesvolle avontuur in Los Angeles werd hij coach van de Detroit Pistons, waar hij na een goed eerste jaar in zijn tweede seizoen na tien wedstrijden opstapte. Bij zijn volgende club haalde hij dat aantal niet. Als coach van de Phoenix Suns werd hij na zeven wedstrijden ontslagen.
Bij zijn laatste NBA-club was hij het langst actief. De New Orleans Jazz (nu Utah Jazz) maakten drie jaar lang (1974-1977) gebruik van zijn diensten. In het seizoen dat uiteindelijk zijn laatste zou zijn, zorgde hij nog wel voor een unicum op dat moment. Hij coachte een wedstrijd tegen de New York Nets, waar zijn zoon Jan (genoemd naar opa) speelde.
Jan van Breda Kolff
Het is daarna nog maar één keer voorgekomen dat vader en zoon tegenover elkaar stonden in de NBA. De enige andere vader-zoon-combinatie in de beste basketbalcompetitie ter wereld was in 2003 tussen Los Angeles Clippers-coach Mike Dunleavy sr. en zijn zoon Mike jr., die op dat moment voor de Golden State Warriors uitkwam.
Na nog 15 jaar als coach in het collegebasketball te hebben gewerkt, stopte Van Breda Kolff in 1994 zijn loopbaan. Hij overleed in augustus 2007 op 84-jarige leeftijd in Spokane, Washington.
Steun mijn journalistiek met een kleine donatie
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!