Een portret van Paulus van der Dussen (1658-1707) is online onvindbaar en een biografie op Wikipedia ontbreekt eveneens. Zijn naam schittert door afwezigheid in de galerijen van illustere Nederlandse zeehelden waarin mannen Michiel de Ruyter, Piet Hein en Maarten Tromp wel in zijn opgenomen. Mogelijk had Van der Dussen de pech in een ongelukkig tijdvak te leven. Terwijl hij zijn maritieme triomfen vierde, bevond Nederland zich al in een periode van geopolitiek verval. Desalniettemin blijft zijn nalatenschap, drie eeuwen na zijn overlijden, nog steeds van betekenis. Want mede door zijn krijgsverrichtingen is Gibraltar tegenwoordig Brits.
De UEFA voerde in de zomer van 2024 een onderzoek uit naar de Spaanse EK-winnaars Rodri en Álvaro Morata, die zich bezondigden aan een provocerend lied over het ministaatje. “Gibraltar is Spaans,” zongen de twee basisspelers luidkeels tijdens de huldiging van de Spaanse ploeg in Madrid. Een bewering die historisch correct was tot begin augustus 1704. In die bewuste maand veroverde een Engels-Nederlandse vloot de strategische rotsformatie op het zuidelijke punt van het Iberisch schiereiland. Sindsdien heeft Gibraltar zich onder de Britse vlag geschaard.
Hoe belandde Van der Dussen aan de zijde van de Engelsen in Gibraltar? Om dit te begrijpen, moeten we een duik nemen in de wereldpolitiek van de late zeventiende eeuw. Een tijdsbestek waarin incest een significante rol speelde. De Spaanse Habsburgers, vastbesloten om hun bezittingen binnen de familie te houden, trouwden namelijk tweehonderd jaar lang voornamelijk met nauwe verwanten. Zo waren de ouders van koning Karel II van Spanje (1661-1700) oom en nicht. Hij was zijn eigen achterneef en een van zijn grootmoeders was tevens zijn overgrootmoeder.
Genencocktail
Karel II van Spanje | Foto: Kunsthistorisches Museum Wien
Deze genencocktail resulteerde in de misvorming van Karel II. Hij werd slechts 38 jaar oud en leed aan zowel lichamelijke als geestelijke handicaps. De erfelijke kenmerken van het vorstenhuis Habsburg waren bij hem dan ook op schrijnende wijze uitvergroot. Zijn hoofd was buitenproportioneel en misvormd en zijn onderkaak stak zo ver naar voren dat hij zijn tanden nooit op elkaar kon krijgen. Hierdoor was kauwen bijna onmogelijk, wat weer leidde tot darm- en maagklachten. Zijn tong was een enorme lap, waardoor hij wel kon praten, maar nauwelijks te verstaan was. Ook lopen ging moeizaam; pas op zijn achtste zette hij zijn eerste stappen, al zou hij nooit de honderd meter binnen een minuut afronden.
Op 35-jarige leeftijd was Karel II een menselijk wrak: gedeeltelijk verlamd, epileptisch, kaal, vrijwel tandeloos en slechtziend. Enkele jaren later sloeg ook nog de doofheid toe. Zijn geestelijke toestand was al even erbarmelijk; hij bleef lange tijd hangen in een kinderlijk stadium en verviel al snel in seniliteit. De koning was bij leven nauwelijks in staat tot lezen of schrijven.
Het is dan ook geen wonder dat deze genetische catastrofe zich niet kon voortplanten. In 1700 stierf Karel II kinderloos en Spanje zat zonder koning. De grote machtsblokken van die tijd zagen deze crisis al aankomen en smeedden plannen voor de opvolgingsstrijd om een verstoord machtsevenwicht in Europa te voorkomen. De verdeling van de landen die onder Karel II vielen werden door de potentaten van die tijd al voor zijn dood verdeeld. Vooral Engeland, Frankrijk, het Duitse rijk en Oostenrijk lieten zich aan de onderhandelingstafels gelden. Nederland trok op aan de zijde van de Engelsen. De koning aldaar, Willem II, was namelijk in de meeste Nederlandse provincies stadhouder.
Info over het Spaanse Rijk
Het Spaanse rijk strekte zich destijds veel verder uit dan het huidige land. Onder andere Napels, Sicilië, Sardinië en een groot deel van het huidige België behoorden tot het koninkrijk.
De regenten die namens Karel II optraden, hadden andere plannen. Enkele dagen voor de dood van de koning werd het testament aangepast, waarbij bepaald werd dat het Spaanse koninkrijk toekwam aan Filips van Frankrijk, de kleinzoon van Lodewijk XIV alias de Zonnekoning. Hiermee werd in feite besloten dat Louis Le Grand over bijna geheel Zuidwest-Europa zou heersen.
Met Lodewijk op de troon van een nog machtiger rijk dan hij al had, was het wachten op problemen. Problemen waar ook de toenmalige Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden mee te maken kreeg.
De Spaanse Nederlanden, die gedeeltelijk overeen kwam met het huidige België, fungeerden als een bufferzone tussen het toenmalige Nederland en Frankrijk. De Republiek had zelfs in enkele steden, zoals bijvoorbeeld Kortrijk, Oudenaarde en Charleroi, soldaten gelegerd. Lodewijk bezette echter de Spaanse Nederlanden waardoor de ‘veilige’ zone tussen Nederland en Frankrijk weg was.
Een ander twistpunt waarmee men in de polder te maken kreeg was de steun aan Jacobus III door de Fransen. Jacobus was de katholieke troonpretendent die erop uit was om Willem III van de Engelse troon te stoten. Iets wat Willem een paar jaar eerder bij de vader van Jacobus had gedaan.
Tot overmaat van ramp werd de handel met Engeland en Groot-Brittannië ernstig belemmerd door toedoen van de Zonnekoning. De twee handelsnaties moesten lijdzaam toezien hoe Spanje naar Frankrijk toetrok en er allerlei restricties werden opgeworpen om de twee Noordzeelanden buiten te sluiten.
Wapen van Vriesland
Oorlog was onvermijdelijk. Nederland trok, samen met het Habsburgse Rijk, Engeland, Schotland, Portugal en Pruisen, ten strijde tegen het Spaans-Franse machtsblok, wat leidde tot het uitbreken van de Spaanse Successieoorlog. Er werd in de gehele wereld gevochten. De Republiek liet zich vooral zien aan haar eigen zuidgrenzen en op de Europese zeeën.
Daardoor kon het dat een kleine armada met Nederland-Engelse schepen onder leiding van de Engelsman George Rooke op 1 augustus 1704 naar het zuidpunt van Spanje trok. De delegatie die voer onder het rood-wit-blauw bestond uit zes schepen: Wapen van Vriesland, Wapen van Utrecht, Amelia, Veere, Katwijk en Veluwe. Schout-bij-nacht Van der Dussen voerde het commando op de Veluwe en was tevens de opperbevelhebber van het Nederlandse gedeelte van de vloot.
Gibraltar was het doel. Na mislukte pogingen om andere Spaanse steden te veroveren was het strategisch gelegen, maar slecht verdedigde zuidpunt van Spanje ideaal om het blazoen op te poetsen. Daarnaast kregen de Engelsen met het strategisch gelegen steenformatie macht over het stuk water waarin de Atlantische oceaan overgaat in de Middellandse zee.
De strijd die om Gibraltar werd geleverd was ronduit eenzijdig: tweeduizend manschappen en 63 oorlogsschepen stonden tegenover een schamele 430 Spaanse verdedigers. De eerste dagen van het beleg werden de stad en het fort vanaf zee onder vuur genomen. Toen vervolgens een landing mogelijk was, gingen Engelse en Nederlandse mariniers aan wal. Beschermd door een ononderbroken bombardement klommen ze vanuit het water de kust op aan de westzijde van de rots. Binnen een dag sneden zij Gibraltar volledig af van het vasteland.
Het bleek de doodsteek voor de Spanjaarden. Gouverneur Diego de Salinas capituleerde en Gibraltar kwam in Engelse handen. Nederland werd bedankt voor haar bijrol. Deze verovering werd officieel bekrachtigd tijdens de Vrede van Utrecht in 1713, die een einde maakte aan de Spaanse Successieoorlog.
Toetreding tot UEFA
Tot op heden blijft de kwestie Gibraltar kleine spanningen veroorzaken binnen Europa. Zelfs in de voetbalwereld zijn er talloze voorbeelden van de impact van dit twistpunt. De nationale teams van Gibraltar en Spanje mogen bijvoorbeeld in officiële wedstrijden niet tegen elkaar uitkomen. Bij de loting voor kwalificatiegroepen van eindtoernooien worden zij dusdanig geplaatst dat ze elkaar vermijden.
Toen Gibraltar aan het begin van de eenentwintigste eeuw toetreding tot de UEFA ambieerde, ondervond het herhaaldelijk weerstand van de Spaanse voetbalbond. Deze dreigde zelfs om alle Europese competities waarin een Gibraltarees team speelde te boycotten. Bij de eerste stemming over de toetreding van Gibraltar tot de UEFA stemden slechts drie bonden vóór: Wales, Schotland en Engeland. Uiteindelijk wist de voetbalbond van het landje via de juridische weg alsnog het lidmaatschap te verwerven.
Ook rondom de EK-finale tussen Engeland en Spanje werd Gibraltar door beide supporterslegioenen benut als speerpunt voor hun spotternij. Zo zongen Engelse fans in een Duitse kroeg vóór de wedstrijd luidkeels: ‘Gibraltar is van ons’. Na afloop van de finale spoedden Spaanse automobilisten zich naar de grens met de dwergstaat om daar hun triomf uitbundig te vieren.
En zo blijft de erfenis van een onbekende Nederlandse zeeman 320 jaar later merkbaar. Het laat zien hoe zelfs de meest vergeten figuren een blijvende stempel kunnen drukken op de (voetbal)wereld.
Steun mijn journalistiek met een kleine donatie
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!