Door de oplopende spanningen in het Midden-Oosten is het allerminst zeker dat Iran komende zomer zal deelnemen aan het wereldkampioenschap voetbal. Mocht het land zich terugtrekken of door gastheer Verenigde Staten de toegang worden ontzegd, dan zou dat geen unicum zijn in de WK-geschiedenis. Eerder gebeurde het al dat een land zich wel kwalificeerde, maar uiteindelijk ontbrak op het toernooi. Het bekendste voorbeeld is waarschijnlijk Oostenrijk, dat in 1938 door de Anschluss enkele maanden voor het WK ophield te bestaan.
Het Oostenrijkse nationale elftal behoorde in de jaren dertig tot de grote machten van het Europese voetbal. De gloriedagen van het zogeheten Wunderteam lagen weliswaar aan het begin van dat decennium, maar in de aanloop naar het wereldkampioenschap stond er nog altijd een stevig geraamte van die legendarische ploeg.
Spelen tegen Letland
De reputatie van dat elftal werkte door in de kwalificatie: Oostenrijk kreeg een beschermde route en mocht rechtstreeks aantreden in een beslissend duel voor een WK-plek met de winnaar van het Baltische treffen tussen Letland en Litouwen.
Letland schakelde de zuiderbuur relatief eenvoudig uit en bleek vervolgens een weerbarstige opponent voor Oostenrijk. Op 5 oktober 1937 troffen beide landen elkaar in het Praterstadion, het huidige Ernst Happel Stadion in Wenen. Voor eigen publiek trok Oostenrijk uiteindelijk met moeite aan het langste eind: 2–1.
Nog geen half jaar later rolden de tanks van Adolf Hitler de Weense straten binnen. In het kader van de Groot-Duitse gedachte werd Oostenrijk op 13 maart 1938 door nazi-Duitsland geannexeerd en als Land Österreich ingelijfd bij het Derde Rijk. Enkele maanden later zou het gebied de naam Ostmark krijgen.
Om de politieke hereniging luister bij te zetten, werd een symbolische interland georganiseerd tussen Oostenrijk en Duitsland, de zogeheten Anschluss-wedstrijd. Voor het Wunderteam betekende het een afscheid in mineur. Sterspeler Matthias Sindelar zou nog één keer het Oostenrijkse shirt aantrekken. De gewenste uitkomst was vooraf duidelijk: een gelijkspel, een diplomatiek compromis op het scorebord.
Maar Sindelar, een overtuigd sociaaldemocraat met een diepe afkeer van het nationaalsocialisme, weigerde zich te voegen naar het script. Met zijn karakteristieke lichtvoetigheid en spelinzicht had hij een beslissend aandeel in een Oostenrijkse 2–0 overwinning. Op de tribunes zwol het geroep aan tot een rauwe kreet van trots: ‘Österreich! Österreich!’
Ondertussen drong bij FIFA het besef door dat er plots geen zestien, maar vijftien landen aan het WK zouden deelnemen. De loting had een week voor de annexatie al plaatsgevonden en daarin was Oostenrijk gekoppeld aan Zweden. De wereldvoetbalbond ging daarom koortsachtig op zoek naar een vervanger.
Letland, dat de eerste kwalificatieronde had doorstaan, meldde zich als logische kandidaat om de vrijgekomen plaats over te nemen. De FIFA legde het verzoek naast zich neer en richtte haar blik vervolgens op Engeland. Daar zat echter een complicatie: Engeland was op dat moment geen lid van de FIFA.
Engelsen weigerden het aanbod
De vier Britse voetballanden, Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland, hadden het mondiale verbond in 1928 verlaten. Volgens hen schoof de FIFA steeds meer macht naar zich toe, ten koste van de nationale bonden. Dat een land als Paraguay in de besluitvorming evenveel stem had als de Britse ‘founding fathers’, lag gevoelig. Daarbovenop kwam een conflict over de amateurregels rond de Olympische Zomerspelen 1928. Vooral de Engelsen wilden dat spelers een vergoeding kregen voor de tijd die zij door deelname niet konden werken, iets wat botste met de strikte amateurbepalingen van de Spelen.
Hoewel Engeland pas in 1946 opnieuw tot de FIFA zou toetreden, kreeg het toch een uitnodiging voor het WK. Dat de andere Britse landen werden gepasseerd had een sportieve reden: Engeland had het British Home Championship gewonnen, het traditionele kampioenschap tussen de vier bonden op de eilanden.
De FA bedankte echter voor de eer. Daardoor begon het FIFA Wereldkampioenschap voetbal 1938 met slechts vijftien deelnemende landen, en plaatste Zweden zich zonder te spelen voor de kwartfinale.
Intussen probeerden de machthebbers ook op het veld een Groot-Duitse eenheid te smeden. In mei werd een trainingskamp belegd waarin Oostenrijkse en Duitse spelers voor het eerst samen oefenden. Er volgden vervolgens twee oefenduels: een Duits elftal tegen Engeland en een Oostenrijkse selectie tegen Aston Villa. Om ‘tactische’ redenen werd de kwalitatief sterke Oostenrijkse speler Hans Pesser zelfs toegevoegd aan de Duitse ploeg.
De resultaten waren weinig bemoedigend. Duitsland verloor met 3–6 van Engeland, terwijl de Oostenrijkers met 2–3 onderuitgingen tegen Aston Villa. Opmerkelijk genoeg brachten de Engelse internationals vooraf een nazigroet, in een poging de toch al precaire diplomatieke verhoudingen niet nog breekbaarder te maken. De spelers van Aston Villa weigerden dat gebaar.
De nederlagen van beide ploegen waren signalen aan de wand. Voor het WK in Frankrijk werd een selectie samengesteld met elf Weense en elf Duitse spelers, een geforceerde eenheid die op het veld maar moeilijk samensmolt. In de eerste ronde speelde Duitsland met 1–1 gelijk tegen Zwitserland, waarna een replay nodig was. Die ging met 4–2 verloren.
Zo eindigde het gezamenlijke avontuur al in de achtste finale, een vroeg en pijnlijk slotakkoord voor een elftal dat meer het product van politiek dan van voetbal was.
Steun mijn journalistiek met een kleine donatie
Als je dit artikel waardeert en je waardering wilt laten blijken met een kleine bijdrage: dat kan!